« Mali cɛ denw ta kɛ ra maloko ye »
Sanni ntolatanw waati cɛ , mali cɛ denw tun jatelen don kɛ nɛ in ¬ana sɛ rɛ la. (min kɛ ra kotonu, n’o ye Benɛ n jamana faaba ye, k’a ta san 2005 zanwuyekalo tile 15 la, ka t’a kuncɛ a tile 29 na). Mali bɔn-kamalen ncininw bɔra danin fɛ ɲɔgɔndan ninnu kɛ nɛ kan. N’a ko kɛ ra Nizeriya cɛ denninw ka kupu in ¬anaya kɛ nɛ yaalonko siɲɛ duurunan ye, mali bɔn-kamalen nciininw kɔni y’a ko kuncɛ k’u to u ka gurupu kɔfɛ tɔnya la. O fana ye dɔ faralen ye jigilatigɛ kan, maliden ntolatan kanubagaw bolo, olu minnu hakili tun bɛ kɛ nɛ in ¬anaya la an ka cɛ denw fɛ .

O dusubɔ yɛ rɛ de kanma, mali ntolatan kanubaga dɔ ko ko : « An ka cɛ denw tun ka kan ka kɛ nɛ in taasira to kameruni wara denninw (kameruni cɛ denw ka tɔn) bolo, n’u tun y’a dɔn k’u bɛ taa an bila an malokɛ nɛ de kan nin cogo in na Bɛ nen ». walasa ka kɛ nɛ in lasɔrɔ, mali bɔn kamalen nciininw ye Senegali ni kameruni cɛ denw de senbɔ ntolatan fɔlɔw senfɛ .

Nizeriya cɛ denninw ma gɛ lɛ ya foyi sɔrɔ eziputi cɛ denw dasili la (2 ni O). O kɛ ra ¬ana ɲinikɛ nɛ kan. O kɛ ra kupu in yaalonniko 5 nan kɛ li ye Nizeriyakaw fɛ . O kɛ ra u kɛ ra u ka siratigɛ sababu ye fana kɛ nɛ in gɛ lɛ yako la u kan. Barisa, ka bi 1989 san, u tun ma se tun ka kupu in yaalon. Kupu in bora bɔra eziputi cɛ denw bolo ka don Nizeriyakaw bolo, o y’a to u y’i wasa don kɛ nɛ in ¬ana filananya la, Benɛ n cɛ denw ɲɛ fɛ . Benɛ n cɛ denw ye jɔyɔrɔ 3 nanya ta. Nk’u ye taasibila gɛ lɛ n kɛ ka ɲɛ sin u ka jɔkɔlɔsila Yesufu Samiyu ma, maa juguw y’o min bɔnɛ a nin na.

An k’a dɔn ko Nizeriya, Eziputi, Benɛ n ani Marɔku cɛ denw de bɛ kɛ diɲɛ denmisɛ nw ka Kupuba kɛ nɛ kan, Afriki tɔgɔ la Olandi Jamana kɔnɔ, k’a ta 2005 san Zuwɛ nkalo la, ka s’a Zuluye kalo ma.
Mali cɛ denw ye filaninbin kɛ Benɛ n cɛ denw fɛ (3 ni 3) ; ka dɛ sɛ ko fila kɛ kɔdɔwari cɛ denw ɲɛ kɔrɔ (O ni 1) ani Nizeriya cɛ denw fɛ (1 ni 3). O y’a to Mali cɛ denw ma se ka malidenw ka jigiya minɛ n fa. O min tun dalen b’u kan. U ka ko labannen k’u to dɛ sɛ baatɔya la : kelen ; kuru naani donnen u fɛ ani kuru 7 donnen u la, o y’a to malinden fanba y’a ko sɔrɔ maloyakoba ye.

Mali cɛ denw kɛ ra dɔnbaga-lafiliw ye
Maa si ma an ka cɛ den ¬anaw lakodɔn cɛ denw la Benɛ n. Ale min sera ka Senegali ni Kameruni cɛ denw dasi k’u bɔ a ka sira kan.
Maa dalabilalenw ka fɔ la, cɛ denw degekaramɔgɔ Faɲeri Jara y’a ka ntolatannaw sugandi a yɛ rɛ kelenpe de kuntilenna na. A ka cɛ denw sugandili ma tali kɛ sanbabu jɔnjɔn si kan. A kɛ ra kunfɛ ko gansan de ye. Maaw m’a faamuya cogo si la mun na Mohamud B. Sise ; Amadu Jamutɛ nɛ ; Mamadu Trawele ani Elihaji Mahamani Trawele tun tɛ kɛ nɛ in kan. Ni kun bɛ sɔrɔ maa fila kofolenw ka yebaliya la (barisa olu de ye Mali « kaden » ka ton ntulomaw ye) ; fɛ min ye Jamutɛ nɛ ni Sise ka yebaliya ye kɛ nɛ kan, o ma ɲɛ fɔ malidenw ye fɔlɔ. A kɔni jɛ yalen don ko maa kofɔlen ninnu yebaliya kɛ nɛ kan, o ye maasibaba lase an ka tɔn ma. An kɛ lɛ ɲɔgɔnw y’u banban o fiɲɛ n de kan a ɲɛ ma walasa k’an kɛ yɛ lɛ bɔnnafɛ nw ye. Ni Nizeriya cɛ denw ka setigiya sɔrɔli an kan (1-3), n’o bɛ kunyɔrɔ sɔrɔ an na, a ka gɛ lɛ n kɔni Kɔdɔwari samadenninw ka setigiya an ka, ani an ka filaninbin Benɛ n cɛ denw fɛ , o ka dayɔrɔ sɔrɔ an na. Barisa, tiɲɛ yɛ rɛ la, an ka cɛ denw tun bɛ se k’olu Koron.

Ɲɛ fɔli la, Mali ka dugumasaara cɛ liw kun kan, an bɛ se k’a fɔ ko tɔn karamɔgɔ jɛ kulu nɔ ba b’a ko la. Maa si ma se ka faamuya di Faɲeri Jara ma, n k’u bɛ ɛ y’u ta kɛ ɲɛ foli lankolonw de kɛ li y’a ye : n’u ma a fɔ ko fili ɲagibagaw taabolo ka jugu, u b’a fɔ k’an ma kɛ nɛ in kunnadiya sɔrɔ. Oɲɛ fɔli kalantanw bɛ ɛ de ye malidenw dusu tɔ kasi a ko la.
Walasa an ka ɲɛ sɔrɔ kɛ nɛ in ko la, a kafisa, san nataw la, farikoloɲɛ najɛ tigilamaaw bɛ ɛ k’u labɛ n a kanma.

Musa Boli