Bɔkɔ fɔlɔ ni falanan tɛmɛnen kɔ, an bɛ na kuma balikukalan sera ka kɛwale minnu sababuya baarakalan senfɛ, nin bɔko sabanan na, tiga ni sumasɛnɛ baarada hukumu kɔnɔ. Laɲini fila de bɛ balikukalan in fɛ.

1. Kalan ka dugumɔgɔw bɔ dibila ani ko faamubaliya la.
2. Bɛn ka sabati dugumɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ, walasa duguw ka kow ka sabati, duguw ka yiriwa, sɔrɔ ka kɛ sababu ye dugudenw fana ka basigi.

Kalanso caman dayɛlɛli ma kɛ gansan, ka d’a kan, kalan nɔ yera kosɛbɛ dugu caman na. O hukumu kɔnɔ, sinsinin nana kɛ, k’a wajibiya fana kalansow ko jɔ, balikukalanjɛkuluw ka sigi kalanso bɛɛ la, bɛn ka sabati duguw kɔnɔ.

A fɔra aw ye bɔkɔ tɛmɛnɛnna ko tiga ni sumansɛnɛ ka waati la, balikukalanden mana kalo saba kɛ ka se kalo wɔɔrɔ ma, o kalanden bɛ faamuyali sɔrɔ, nka, a mana san sɔrɔ kalan na, a bɛ kɛ kalanden jolen ye. Kalanden dun mana jo, baarakɛta dɔw bɛ kalifa a la. An b’aw hakili jigin k’a fɔ ko kalandenfaamuyalenya walima kalandenjolenya, a bɛ sɔrɔ kiimɛli (sɛgɛsɛgɛli) fɛ zafukuntigiw ka baara fɛ. O kiimɛli jaabi bɛ di tɔnsigi senfɛ dugumɔgɔw ɲɛna dugutigi ka yɔrɔla, walima dugu yɛrɛ mana bɛn kɛyɔrɔ min kan kalandenw ka sew mana fɔ dugumɔgɔw ɲɛna, baara tila cogoyaw bɛ mafilɛ, min kan ka min kɛ, min bɛ se min na.

Kiimɛli jaabi dɔw filɛ in ye :

• dɔw bɛ se kalanjɛ la, nka u ka sɛbɛnni ma ɲi.
• dɔw ka sɛbɛnni ka ɲi, nka u tɛ se kalanjɛ la kosɛbɛ,
• dɔw bɛ se kalanjɛ ni sɛbɛnni bɛɛ la,
• dɔw bɛ se kafoli ni dɔbɔli la, nka u tɛ se sigiyɔrɔmali ni tilali la,
• dɔw fana bɛ se kafoli ni dɔbɔli ani sigiyɔrɔmali la, nka u tɛ se tilali la,
• dɔw bɛ se jate sigiyɔrɔma naani bɛɛ la, ani se wɛrɛw.

Zafukuntigi bɛ jaabi bɛɛ lajɛlen walanwalan dugumɔgɔw ye.
O de la, a fɔrɔ sanfɛ, ko baara bɛ kalifa kalandenw na ; seko b’a la, nka danayako fana b’a la, bawo dugumɔgɔw de bɛ ɲɔgɔn sɔndɔn. Yɔrɔ dɔ la, an bɛ se ka dugumɔgɔw bila siraɲuman kan, nka, an tɛ dugu si wajibiya ka karisa bila yan walima yan.
Balikukalanjɛkulu min kofɔra, n’an bɛ se k’o wele balikukalan komite, o komite ye mɔgɔ wɔɔrɔ ye ; min sigicogo filɛ in ye :

1. dugutigi
2. dugukɔnseye kelen
3. dugukamalen ɲɛmɔgɔ kelen
4. musow ka ɲɛmɔgɔ kelen
5. dugubalikukalan karamɔgɔ
6. kalan koɲɛw kɔlɔsibaga kelen

U jɔ yɔrɔw filɛ in ye :
- ka san kalandenkurako ɲɛnabɔ,
- ka san kalanminɛnko jateminɛ,
- ka kalankɛcogo kɔlɔsi (ni karamɔgɔ ni kalanden sabatilen don kalanso kɔnɔ)
- ka kɛlɛkan ban kalanso mɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ.

Baarakalan ye nafa minnu waleya
Ala ni tiga ni sumansɛnɛ baarada ka baara ɲuman, n’a ka baaraboloda cogoyaw, n’a ka sɛbɛn baara kɔnɔ an’a ka baara kɔlɔsibagaw kanma, balikukalan ye nafa minnu don duguw kɔnɔ, o dɔw filɛ in ye :
a) ka dugu lɛnpo faraɲɔgɔn kan ka jateminɛ,
b) ka kɛnɛyakalan kɛ (mɔgɔw ani baganw) fanfɛ la,

Mɔgɔw furakɛli : niwakinidili tun bɛ kɛ (musow ni denmisɛnw) ka sumaya kɛlɛ, mɔgɔfarigantɔw, jolifurakɛliw, kɔnɔdimitɔw ni kɔnɔbolitɔw ani banamisɛn wɛrɛw.

Bagan furakɛli : furakisɛdili samiyɛ waati, jolimisɛn furakɛli ani ka npɛrɛw kinindaw furakɛli.
c) ka dugusaniyaliko kalan kɛ : ka kalanden dɔw kalan dugu ka kan ka saniya cogo min, o kalanden fana bɛ na dugumɔgɔw bila dugusaniyalisiraw kan.
d) Arajokalan tun bɛ yen wulada o wulada ka ɲɛsin kalandenw ni karamɔgɔw ani dugumɔgɔw ma, miniti bisaba (30 mn) kɔnɔ. Hakilijakabɔ, minnu b’a kɔnɔ, olu bɛ jaabi kalandenw ani karamɔgɔ fɛ, k’o jaabi bila ka taa arajo la.
e) ka sanji jateminɛkalan kɛ : sanji jateminɛminɛn dɔw dira dugu damadɔw ma, u k’u ka dugu sanji jateminɛ, k’o jaabi bila ka taa.
f) ka sannifeerekalan kɛ : walasa dugu ka sannijɛkulu sɔrɔ, a tun wajibilen dɔn, o duguw ka kalanden jolen tan (10) sɔrɔ kiimɛli senfɛ.
Sanni sannifeerejɛkuluw ka caya, tiga ni sumansɛnɛbaarada tun ye dugu damadɔw sugandi, ka wari d’u ma u ka sanni kɛ nka, mɔgɔw bɛ yen minnu b’u ka baarakɛcogo kɔlɔsi.
Ɲɛmɔgɔw nana a ye ko dugu caman ka baara ɲɛna, dugu sugandilenw na. Nin jateminɛ in kɔnɔ, sannifeerejɛkulu nana caya tiga ni sumansɛnɛbaarada yɔrɔ caman na. Zoni duuru (5) in kɔnɔ, i n’a fɔ : Kita, Kayi-Kolokani-Kulukɔrɔ ani Segu. O waati la, yɔrɔ fila de ka dɔnni bonyana kosɛbɛ u ka tiga fana tun ka ca ni yɔrɔtɔw ta ye, wa u ka sannifeerejɛkuluw tun ka ca ni zoni tɔw ta ye. O yɔrɔw ye : Kita ni Kolokani ye.
San caman kɛra, balikukalandenw de bɛ duguw ka tigasan kɛ, tiga sumansɛnɛ baarada ka jɛ kɔnɔ. Sannijɛkulu dɔw bɛ yen, Ala n’u ka kalan faamuyali an’u ka baara ɲuman kɔsɔn, delegasɔn dɔw bɛ bɔ Bamakɔ ka n’u ɲɛ da u kan. O kɛra sababu ye, ka kunkɔrɔtasɛbɛn di dugu dɔw ma.
Kalandɔn sababu la, ni kalanfaamu sababu la ani bɛn min nana sabati duguw kɔnɔ, a nana ɲini ko tɔn dɔw ka sigi duguw kɔnɔ n’an b’o wele : duguyiriwatɔn, ka no yɛlɛma ka kɛ dugutɔn ye.
O waati la, a sabatira yɔrɔ minnu na kosɛbɛ, o dugutɔn mɔgɔw tun bɛ wari juru ta banki la n’o bɛ wele : BNDA ka baara kɛ n’a ye.
Yala jɔnni bɛ se k’a fɔ ko balikukalan ma fɛn ɲɛ jamana in kɔnɔ ka da baara fɔlen ninnu kan.
O la, n balima balikukalandenw, ni nbalima jɛkabaara ani kibaru kalanbaaw, n’u kanubaaw, aw k’a dɔn ko balikukalan ye aw ka nafamafɛnba ye, aw ka kalanbaliya kɛlɛkɛminɛn dɔ de don. N’a diyara dugu min ye a k’a cɛsiri balikukalan in fɛ, n’a man di min fana ye, o k’a jija ka wuli kalan in ɲinini fɛ, ka sinsin a kan fana, bawo, diɲɛlaban ye kalanbaaw ta ye.

Mahamane A. Mayiga
Zafukuntigi (Badenkɔ)
Kita mara la.